Ik neem je in een serie blogs mee terug naar een verhaal dat ik in 2003 schreef - het verhaal van het afscheid van een kapel. Ik hou me aan de tekst van destijds. Het schrijven van het verhaal was een manier van afscheid nemen. In de laatste drie afleveringen is dat verdriet nadrukkelijk voelbaar. Vandaag de voorlaatste aflevering waarin ik reflecteer op het woord 'afscheid'.


Gedachten over afscheid

'Partir c'est mourir un peu', zo luidt het ook in Nederland bekende en veel gebruikte franse spreekwoord. Vertrekken, of afscheid nemen is een beetje doodgaan. Iedereen voelt dat zo. Het zal er op wijzen dat doodgaan voor ons allen (wat we er ook na verwachten of niet) een groot afscheid is - het Grote Afscheid. Voor het begrijpen van de betekenis van afscheid zal die voor iedereen zo aanvaardbare verbinding met de dood inzichtelijk moeten worden.

Afscheid heeft te maken met scheiding. Aanvankelijk ben je samen met, maak je deel uit van, bezit je... - daarna niet meer: er is scheiding gekomen. Er treedt verlies op. Laten we kijken naar menselijke relaties. Afscheid van een ander mens nemen is het samenzijn verliezen, is verliezen wat de ander in je opriep (en wat niemand anders kan), wat jij in de ander opriep (en wat ook niemand anders kan). De ander is een index voor een bepaalde manier van zo-zijn, en dit zo-zijn dat de ander oproept is weg, is dood. Het leven dat je leeft in het aangezicht van de ander, is weg, is dood. Een stukje zelf (het door de ander geïndiceerde zelf) is dood, je bent een beetje gestorven. Het franse spreekwoord wordt helder.

Scheiding en dood zijn ook buiten het intermenselijk verkeer verbonden met elkaar. Zo ontdekte de al eerdergenoemde J.H. van den Berg dat men pas het lichaam volledig kon openen en zo kon openen dat met kon zien, kon onderscheiden, toen William Harvey in 1616 stelde dat het hart een pomp was. Voorheen werd het hart gezien als een levende bron van warmte en lucht. Het hart is een pomp - dat is niets anders dan: het leven is de dood. Pas toen het leven werd gereduceerd tot dood kon gescheiden worden en onderscheiden worden, terwijl al 300 jaar eerder in het lichaam werd gesneden (Mundinus). Ook hier scheiden en dood nauw verbonden - dat geeft te denken. Het is typerend voor alle scheidingen, onderscheidingen, abstracties die er in het moderne westen zijn doorgevoerd, tot op de huidige dag. Een zieke (dat is naar de dood neigende) of zelfs ontzielde (dat is dode) samenleving is het gevolg.

Tot zover de betekenis van afscheid vanuit afscheiden, scheiden. Scheiden echter kan op allerlei manier, het werkwoord laat zich zowel actief als passief inzetten. Bij afscheid is dat anders. Daarvan kennen we alleen het activum: afscheid nemen. Dat is opvallend. Herinneren we ons dan de verbinding met dood, dan is afscheid nemen niet alleen een beetje sterven, maar ook een beetje doden. Wie afscheid neemt, sterft niet alleen passief, maar doodt actief. Dat klinkt luguber - en dat is het soms ook.

Om dit te begrijpen lijkt het mij zinvol om te verwijzen naar het offer, zoals we dat kennen in vrijwel alle religies. In het offer wordt ook gedood, het offer is een schuldige daad, maar tevens een daad van bevrijding. De schuld wordt overgedragen op het offerdier. In de christelijke traditie wordt Jezus' dood als een offer verstaan. Zelf spreekt hij over zijn aanstaande sterven, als een sterven zoals graan sterft, graan dat in de aarde wordt gezaaid, graan dat de boer loslaat, waarvan hij afscheid neemt. Graan, gerijpt en droog graan, is na korte tijd in de vochtige aarde waardeloos geworden. Het zal er sterven. Maar dit sterven, dit offeren, dit afscheid nemen is de weg waarlangs nieuw leven geboren wordt. Afscheid nemen als offeren, als loslaten, als zaaien... een ander perspectief.

Afscheid nemen van een geliefde is wellicht vooral sterven. Maar het is ook offeren: ontspringt er ook niet het nieuwe leven van het begrip dat er voordien niet was, de liefde die verdiept, de dankbaarheid? Afscheid nemen van dingen, van eigendommen is, naast alles wat het ook is, een offeren, een loslaten, een nieuw leven ontvangen, nieuwe waarden vinden. Afscheid nemen van een droom, van een levensfase, van een toekomst... sterven, offeren, loslaten, nieuw leven geboren laten worden, groeien. Zo bezien is het de moeite waard.

(wordt vervolgd)


P.S.: Wie het hele verhaal nog eens wil teruglezen kan het boekje 'Vuur dat nooit meer dooft' hier bestellen (als papier en als download). Binnenkort ook gewoon te bestellen via deze website.

Vorige pagina