Ik neem je in een serie blogs mee terug naar een verhaal dat ik in 2003 schreef - het verhaal van het afscheid van een kapel. Ik hou me aan de tekst van destijds, ook al begint dat vrij taai met een bijna filosofische beschouwing bij de woorden 'herinnering' en 'betekenis'. Hou vol, het wordt echt een verhaal...

Betekenis en herinnering

"Woorden hebben een betekenis. Zo ook handelingen, houdingen, gebeurtenissen. Ze vertellen een verhaal, een verhaal over zin, inhoud, belang. Een woordenboek kan helpen de betekenis van woorden te vinden. Bij 'betekenen' vinden we dan 'datgene aanduiden wat het voorwerp noemt'. Je zou kunnen zeggen dat het woordenboek het minimum aan inhoud benoemt: wil je een woord zinvol gebruiken, dan moet het minimaal passen in wat het woordenboek je vertelt.

Toch omvat betekenis veel meer. Mooi weer betekent voor de boer die aardappelen moet oogsten iets heel anders dan voor de ijsverkoper; en weer anders is het voor de toerist, de ambtenaar achter zijn bureau, de zieke in het ziekenhuis, de meteoroloog, de depressieve patiënt. Betekenis is dus wat ontstaat tussen de zaak waar het om gaat en de persoon die de betekenis ontwaart. Is dan betekenis volstrekt relatief? Vanzelfsprekend niet, want dan zou elke vorm van communicatie verloren gaan. De naam Hitler kan voor sommigen geen betekenis hebben, voor velen een hele naargeestige betekenis hebben en voor weer anderen een voorbeeld zijn (hoe luguber het voorbeeld dan ook is), het zal toch allemaal geijkt moeten worden aan de man die zoveel teweegbracht in Europa meer dan een halve eeuw geleden. Betekenis heeft dus een harde kern die eigen is aan de zaak waarover het gaat.

Toch komt die harde kern zelf nooit sec voor. We kennen de zaak alleen als een door ons gekende zaak, als een waargenomen zaak, als een zaak die betekenis heeft doordat het in onze waarneming en ervaring een plaats krijgt. Alleen in het geleefde leven krijgen dingen betekenis. Daarom is betekenis zèlf een levende zaak. Niet het woordenboek of de encyclopedie geeft betekenis aan het leven, maar het leven zelf doet dat. Woordenboek en encyclopedie zijn gestolde betekenis, niet meer en niet minder. Het kan voor actuele betekenis (maar betekenis kan nooit anders zijn!) niet meer zijn dan de botten waarop de levende betekenis als spierweefsel komt te liggen.

De woorden 'gestold' en 'actueel' brengen als vanzelf naar verleden en heden. Betekenis is altijd een zaak van heden - leven kan alleen maar in het nu bestaan. Verleden is de voorwaarde voor betekenis in het heden. Dat geldt ook voor de herinneringen van je eigen leven. Wat er werkelijk gebeurd is, is nauwelijks vast te stellen, hoe oprecht en getrouw iemand ook is. Herinnering is een gewaarwording in het nu en dus geldt ook daar dat het verleden (dat onkenbaar is) alleen de voorwaarde is voor de herinnering. De betekenis ontleent het aan de waarneming in het heden. Is dan elke vorm van geschiedschrijving van waarde ontdaan? Nee, integendeel! Het wordt pas waardevol, want betekenisvol, als dit wordt onderkend: herinnering is herinnering-van-mij, dus herinnering-van-nu, dus ook betekenis-van-nu, kortweg: betekenis.

Verleden, heden - en de toekomst? Speelt de toekomst een rol in de vorming van betekenis? Zeker! Waarom is een glas water voor iemand die dorst heeft betekenisvol? Omdat die de dorst zal wegnemen - zal wegnemen. De betekenis van het glas water komt de dorstige tegemoet vanuit de toekomst. Waarom krijgt de herinnering betekenis voor mij (in het heden)? Omdat het mij - zo is de inschatting - helpt om zinvol, betekenisvol te leven in de toekomst. Maar ook een leeg glas, het glas dat is leeggedronken door een ander, is voor de dorstige van betekenis: de toekomst zal de dorst doen toenemen. Zo kan ook herinnering in dienst staan van depressie, pijn, neurose. De herinnering aan verraad, aan onrecht, aan verlies houdt de pijn in het heden in stand.

Kan dat veranderd worden? Maar zeer ten dele. Het verleden kan niet worden veranderd - alleen het heden kan dat. Een open toekomst kan een ander perspectief bieden, zodat de herinnering een andere betekenis krijgt. Werkt dat? Het proberen is de moeite waard, dunkt me.

Ik vertel je daarom over mijn herinnering aan een pijnlijk afscheid..."

(wordt vervolgd)


P.S.: Wie het hele verhaal nog eens wil teruglezen kan het boekje 'Vuur dat nooit meer dooft' hier bestellen (als papier en als download). Binnenkort ook gewoon te bestellen via deze website.
Vorige pagina