Kerkhof als oefenplaats van leven (Beelden van de kerk 8)

De kerk als plek waar heel de mens wordt aangesproken kan ook een kerk zijn waar een mens zijn heelheid weer hervindt. Alles lijkt immers te fragmenteren. Ons lichaam wordt door medici benaderd als een verzameling organen en functies en wee degene die lijdt aan complexe symptomen – je wordt gestuurd van specialist naar specialist en het ‘medisch dossier’ (een stuk papier of een digitaal document) is het enige dat jou als mens nog bij elkaar houdt. Maar wie bekommert zich nog om jou als heel mens? Geen arts lijkt zich nog te wagen aan de complexiteit van heel het lichaam – laat staan de heelheid van lichaam en geest.

De kerk kan daar niet rechtstreeks in treden – dominees en priesters zijn nu eenmaal geen medici. Bovendien zijn medici hierin zelf evenzeer slachtoffer van een gefragmenteerde samenleving en wetenschap. Geen wijzende vinger naar schuldigen, maar wel een bezorgde vinger bij een zere plek. De kerk kan geen oplossingen bieden, maar ze kan wel de mens als heelheid centraal stellen en aanspreken. En alleen dat al kan in letterlijke zin helend en verbindend werken in een gefragmenteerde samenleving.

Daar is bovendien vanuit de bijbel ook alle reden toe. Het grootste en oudste deel van die bijbel (Oude Testament) is bijzonder ‘aards’ en ‘lichamelijk’. De oude wetgeving van Israel betrof naast regels voor de godsdienstige praktijk vooral heel veel over de omgang met het land, met bezit – denk aan het sabbatsjaar en jubeljaar –, met ons lichaam. Het ging over economische verhoudingen, over beheer van de grond, over reinheid en onreinheid van het lichaam. En waar de omringende volkeren (ook de natuurreligies uit onze contreien) de natuur en sociale orde als goddelijk beschouwden, daar werd in Israel de natuur beschouwd als schepping: niet zelf ‘god’, maar product van Gods handelen. Bovendien werd die ‘schepping’ mensen in beheer gegeven.

De omgang met de natuur en met ons lichaam als schepping en als gave van God leidt tot een totaal andere omgang daarmee dan wanneer je de natuur als god ziet. Het maakt vrij in de omgang ermee en geeft tegelijk verantwoordelijkheid. En hoewel de omringende cultuur wezenlijk is veranderd kunnen die twee kernwoorden ons ook vandaag helpen in de omgang met al het materiële dat ons omringt: vrijheid en verantwoordelijkheid.

De kerk zou dus een oefenplaats moeten zijn voor vrijheid en verantwoordelijkheid in de omgang met het materiële. Oefenen in vrijheid zou kunnen betekenen dat we ons leren losmaken van de verstikkende claim dat een volwaardig mens vooral alles zèlf moet kunnen en hebben en dat we leren dat onze identiteit niet ligt in onze kleren, in onze spullen in onze auto. Oefenen in vrijheid betekent ook: oefenen in ‘geven en delen’ en ‘ontvangen om niet’. Oefenen in vrijheid brengt ons dus naar de kerk als gemeenschap – dáár leren we wat vrijheid is. Het is een radicale breuk met onze cultuur die vrijheid definieert als individualiteit.

De kerk als een oefenplaats van verantwoordelijkheid is de plek waar we een nieuwe omgang leren met de natuur, de grondstoffen, ons eten en ons lichaam. Als we de grond weer gaan zien als ‘Gods aarde’ en niet alleen als productiemiddel, als we eten weer ontvangen als ‘gave Gods’ en niet als een optelsom van calorieën, mineralen en bouwstoffen, dan verandert onze omgang ermee. En misschien betekent dat voor een kerk in een vertechniseerde samenleving wel heel concreet dat ze zelf weer tuinen en boomgaarden moet aanleggen. Het zou het woord ‘kerkhof’ een hele nieuwe betekenis kunnen geven.

Even hardop dromen: ik zie een kerk met een tuin, een weelderige hof. Bloemen, fruit, kruiden en groenten. Iedereen die er tijd voor kan vrijmaken draagt bij en werkt met aandacht en toewijding. De opbrengst van de tuin wordt verdeeld en aangereikt aan wie het goed gebruiken kan. Elke week wordt in de dienst gedankt en gebeden voor deze tuin en door de week vinden ontmoetingen, gesprekken en zelfs vergaderingen plaats op de terrassen of tuinkamers in de hof. Het is een hof waarvan mensen gaan houden, die ze gaan koesteren en waarin ze elkaar en God weer kunnen ontmoeten. Ik geloof dat zo’n tuin, zo’n kerkhof, de liefde en de verbondenheid met de Schepper kan herstellen… met alle heilzame gevolgen van dien.

Een kerkhof als oefenplaats van leven – wie had dat gedacht!

Boele P. Ytsma
zoekendgeloven.nl

P.S. Al schrijvend realiseerde ik mij dat ik vorig jaar hierover een lezing heb gehouden op het fusiefeest van de Protestantse Gemeente van Burgum. Wie wil, kan het hier nog eens nalezen.