Humor is een indicator van intelligentie en zelfreflectie, zo schreef ik. Maar wat is dat, zelfreflectie? Gisteravond zat ik in een kring mensen waar we onszelf moesten voorstellen, iedereen vertelt een verhaal over zichzelf. De één vertelt vrijelijk over wat hij heeft gedaan en doet, de ander verschuilt zich in opzichtige understatements, een derde is oprecht verlegen en kan haar plaats niet duidelijk benoemen omdat ze die ook niet lijkt te zien. En iedereen verraadt er een manier en een mate van reflectie mee, iedereen laat zien in welke mate hij of zij zichzelf kan waarnemen in het functioneren en een ieder geeft – bewust of onbewust – het verhalend kader mee waarin hij begrepen wil worden.

Blijft de vraag: wat is zelfreflectie? Reflectie betekent spiegeling, letterlijk ´de weerkaatsing van licht´. Daarmee komt mij een beeld voor ogen – een mens voor de spiegel - dat een aantal ingrediënten van reflectie inzichtelijk maakt. Voor reflectie zijn dus allereerst licht en een spiegel nodig. Een spiegel is een vlak dat geen licht doorlaat, maar dermate zuiver afhoudt, afweert, terugkaatst, dat het spiegelt. Hoe zuiverder de spiegel, hoe constanter het vlak, des te zuiverder is het beeld. De spiegel is (1) de constante die onontbeerlijk is voor reflectie, het licht is (2) het medium waardoor wat gespiegeld wordt zichtbaar is.

Vervolgens is er (3) enige (en adequate) afstand nodig – wie zichzelf tegen de spiegel aandrukt ziet niets, pas bij enige afstand wordt de functie van een spiegel zinvol. En dan is er natuurlijk (4) het vermogen om te kunnen zien. Een spiegel reflecteert ook het gezicht van de blinde, maar die zal het nooit kunnen zien. Zien is de essentie van reflectie. Hoezeer dat zo is, blijkt bij anorexia-patiënten. De constante is er (de spiegel), de adequate afstand is er, het licht is er, maar het spiegelbeeld van hun uitgemergelde gezicht 'zien' zij als een blijk van nog altijd te dik zijn...

Ook bij zelfreflectie zullen deze vier elementen een rol spelen: het licht of medium, de spiegel of constante, de afstand en het zien. Over elk van deze elementen wil ik nadenken in de komende dagen. Wat is het licht in het kader van zelfreflectie en wat de spiegel, de constante? Wat is de adequate afstand (en, denkend aan eergisteren, hoe speelt humor daarin een rol) en wat is het 'zien' in dat verband?

Duidelijk is dat zelfreflectie iets anders is dan louter zelfwaarneming of introspectie, immers de spiegel waarin we kijken om tot reflectie te komen zal buiten ons moeten liggen. Een camera kan zichzelf niet fotograferen en het 'zelf' kan in zichzelf de constante niet vinden. Wie zelfreflectie laat samenvallen met introspectie of zelfbeschouwing ziet slechts een deel van zichzelf. Vandaag was ik me naar aanleiding van deze overpeinzingen bewust van het feit dat ik een deel van mijn eigen lichaam rechtstreeks zie en goed ken. Ik zie mijn lichaam altijd vanuit hetzelfde standpunt, namelijk 'vanuit' mijn eigen ogen. Met name mijn handen zijn me zeer goed bekend. Maar het deel van mij dat voor anderen bepalend is voor wie ik ben – mijn gezicht – ken ik niet dan alleen van de foto en van mijn spiegelbeeld. Datzelfde zal gelden voor de beschouwing van mezelf in psychische zin: louter introspectie, louter zelfbeschouwing ziet slechts een deel, maar mogelijk niet het wezenlijke.

Ik zal de komende dagen de vier elementen eens verder overdenken.

Boele Vorige pagina