Deze zomer vaarden we met de boot van Harlingen naar Vlieland. Toen we met de auto de haven van Harlingen binnenreden scheen de zon. De lucht was blauw, het water kalm, de zee die we zouden bevaren leek lieflijk. Aan de horizon was een band met bewolking - ver weg, zo leek het. Maar sneller dan iedereen verwachtte naderde de bewolking en toen we nog maar nauwelijks tien minuten op zee waren begon het te regenen en te stormen. De naar groen neigende zee kolkte en schuimde wild en de lieflijkheid had plaatsgemaakt voor dreiging. Het licht was veranderd.

Vroeger voelde ik me ongemakkelijk in grote groepen mensen en was vaak erg moe na een dergelijk samenzijn. Ik vermoedde dat ik verlegen was en misschien wel een bang jongetje. Bovendien voelde ik me vaak een vreemde tussen mijn leeftijdsgenoten. Ik begreep hun vragen en problemen niet, en voelde me op mijn beurt evenmin begrepen en gezien. Ik voelde me altijd anders, vreemd en dacht dat ik dom was, er niet werkelijk bij hoorde – ik dacht een veroordeelde, een uitgestotene te zijn. Later leerde ik wat hoogsensitiviteit was en onlangs bleek dat ik hoogbegaafd ben. Nog steeds word ik moe van veel mensen, nog steeds zie ik andere problemen en andere kansen dan de mensen om mij heen, maar het drukt me niet meer als voorheen. Ik weet dat ik niet verlegen ben, maar hooggevoelig, ik weet dat ik niet dom ben maar intelligent. De schaamte heeft plaatsgemaakt voor trots en de zelfveroordeling is veranderd in zelfbewustzijn. Het licht is veranderd.

Het zijn twee voorbeelden die iedereen met zijn of haar eigen verhalen kan aanvullen. Het maakt duidelijk dat wàt we zien voor een belangrijk deel wordt bepaald door het licht dat er op valt. Dezelfde contouren, dezelfde vormen, hetzelfde gezicht – maar hoe anders wordt het als het licht verandert. En dus zal het licht ook een grote rol spelen bij de zelfreflectie. De ander spiegelt mij – de actieve spiegeling in de relatie of de passieve spiegeling op het niveau van karakter, intentie, psyche – maar het licht dat op die spiegeling valt bepaalt in grote mate wàt ik zie.

De vraag is dan: wie of wat bepaalt het licht. Heb ik zelf invloed op het licht dat valt op de reflectie, of is het de ander die dat bepaalt? Zijn het de omstandigheden waar niemand invloed op heeft, of zou het God zijn? In mijn voorbeeld: het licht over mijn ervaringen veranderde toen ik wist van hooggevoeligheid en hoogbegaafdheid. Maar wie zette mij op dat spoor? Zoveel mag duidelijk zijn: alleen het licht maakt zichtbaar en licht is in ons leven altijd een bepaald licht, betekenend licht. Het kan niet anders: we zien alleen maar in gekleurd licht, in duidend licht. Het licht verandert niet iets wat vreemd is aan wat we waarnemen, het licht bepaalt altijd de waarneming zelf want zonder licht geen waarneming!

Inderdaad lijkt me dit aspect van de zelfreflectie het meest ongrijpbaar en daarom in hoge mate mystiek. Of ik mijn anderszijn (dat ik gewaar word in de ontmoeting met de ander) kan aanvaarden in liefde en genegenheid of het ervaar als een veroordeling heeft te maken met het licht dat er over heel mijn leven valt. Maar dat licht schijnt inderdaad over mijn leven, het licht komt van elders. Ik kan niet zomaar besluiten mijn eenzaamheid te ervaren als mijn sterke eigenheid in plaats van mijn uitgeslotenheid. Anderzijds heeft het alles te maken met besluiten die ik neem en keuzes die ik maak.

Hier zal meer over gezegd kunnen worden (of zelfs moeten worden) dan ik nu kan doen – inmiddels valt het warme schemerlicht van de moeheid en voldoening over mijn dag. Ik rond af. Maar dat het licht waarin de zelfreflectie plaatsvindt allesbepalend is voor wat ik zie, lijkt mij een waardevolle constatering. En dat we hier opnieuw raken aan de plaats van God in ons leven, als mogelijke bron van liefdevol aanvaardend licht, maar ook van confronterend onthullend licht, lijkt me aannemelijk en zeer het overdenken waard.

Maar niet nu.

Boele Vorige pagina