Gisterochtend ontmoette ik een 93-jarige vrouw. Door lichamelijke beperkingen is ze gebonden aan haar twee kamers in het verzorgingstehuis. Lezen gaat moeizaam, zelfs TV-kijken kost haar veel moeite. Haar wereld is klein geworden. Alleen haar verleden is groot, heel groot. De verhalen die ze vertelt gaan dan ook veel over dat verleden. Maar de paden die ze door dat landschap loopt zijn platgetreden, er worden geen nieuwe gezichtspunten meer gevonden. Alleen de veilige ronde langs hoogte- en dieptepunten in haar leven maakt ze nog. Ze rouwt nog altijd om de dood van haar man, die 17 jaar geleden is gestorven, maar de herinnering van hem is steeds fletser geworden, steeds meer een beeld van wie zij wilde dat hij was. Haar verdriet is zuur geworden. Ze is levensmoe en verlangt naar de dood, mede omdat ze gelooft in wat daarop volgt. Voor haar omgeving is ze geen gemakkelijke vrouw, omdat ze het leven moe is. Iedereen lijkt daaraan schuld te hebben. Ze maakte me verdrietig en vulde me met medelijden.

Maar ik schrok ook van dit beeld: is dat oud worden? Is dit mijn voorland? Ik ken ook andere oude mensen, mensen waar het oud worden niet een lot lijkt te zijn, maar een rijpen en mild worden. Wat is het verschil daartussen en is een mens in staat dat verschil zelf te maken? Is oud worden een kunst of een lot? Natuurlijk heb je veel dingen niet in de hand bij het ouder worden. De lichamelijke gebreken, de ziektes, de handicaps, het doodgaan van geliefden – het zal de gezamenlijke uitkomst zijn van erfelijke aanleg, de manier waarop je geleefd hebt, een dosis geluk of ingrijpen van God en de keuzes die anderen voor je maken. Nee, daarop heb je geen of weinig invloed. En dan lijkt inderdaad de één veel meer ‘geluk’ te hebben dan de ander.

Maar er is natuurlijk meer – en dat meer is het wezenlijke: de manier waarop je dit alles een plek kunt geven: het ouder worden van je lichaam, de pijn, de eenzaamheid, het verval… Dat kunnen aanvaarden en wat wegvalt ook werkelijk kunnen loslaten… heeft een mens daarop invloed, of is dat evenzeer een zaak van erfelijke aanleg en geluk? De één kan nu eenmaal beter verwerken, heeft een meer flegmatieke instelling dan de ander. Je bent nu eenmaal wat zwaarmoedig van aanleg of je bent het niet…Is het dan louter een loterij, of je vredig en rijpend oud kunt worden, of zuur en bitter wordt?

Het antwoord is niet te geven – niet als metafysisch antwoord. Maar laat ik het voor mezelf maar wel geven: ja, het heeft te maken met keuzes die ik maak. Oud worden is je wel of niet kunnen verzoenen met het wegvallen van dingen die je dierbaar en kostbaar zijn. De luiken van je levenshuis lijken langzaam dicht te gaan – je oren worden doof, je ogen star, je handen gaan trillen, je rug kromt zich. Maar dat is iets wat je hele leven gebeurt, dingen vallen weg, verwachtingen komen niet uit, je verliest mensen, vriendschappen verdwijnen, vertrouwde plekken veranderen… Zolang je jonger bent kan het doorstomen naar een volgende ervaring het gebrek aan werkelijke aanvaarding daarvan verdoezelen. Het rumoer van een druk leven laat je de pijn van het verlies nauwelijks voelen. Maar als je het nu niet doet, waarom zou je het dan gaan doen als je ouder wordt? Als oud worden een kunst is, dan zal die kunst een heel leven lang beoefend moeten worden.

De oefening in loslaten en aanvaarden van wat is, is niet aan leeftijd gebonden. Hoe moeilijk vond ik het eergisteravond de lamlendigheid van mezelf te aanvaarden. Hoe moeizaam kon ik mijn verzoenen met de ontsteking in mijn holtes, hoezeer raakte ik uit balans door de teleurstellende wending van maandag… Hoe moeilijk is het voor mij om werkelijk te aanvaarden, zo jong als ik ben.

En ik weet ook met welke gedachte ik mezelf in de weg sta: ik ben bang dat overgave en aanvaarding betekent dat ik zou capituleren. Ik ben bang dat er dan niets meer kan veranderen. Of mijn ouders me dat nu hebben verteld of niet, ik heb mezelf wijs gemaakt dat het mij een volwassen man maakt om je niet neer te leggen bij ziekte en tegenslag. Dat het stoer en moedig is om vechtend ten onder te gaan, stoerder dan de aanvaarden. Maar ik besef steeds meer dat er een vergissing in het spel is. Afgelopen week vertelde ik een vriend dat het zinloos is je te verzetten tegen dat wat er toch al is – ik citeerde daarmee Eckhart Tolle, maar had het evengoed uit andere spirituele tradities kunnen halen. Wat er is, is er – dat is het. Zelfs, of juist als je dat wilt veranderen, zul je eerst moeten erkennen dat het er is. Wie denkt dingen te kunnen veranderen door te doen alsof ze er niet zijn oefent vruchteloos in toveren. Het enige wat er dan gebeurt is dat de werkelijkheid op later tijdstip, maar met meer kracht, zich alsnog toont. De ontkenning is niet moedig, de ontkenning is lafheid. Juist wie vecht tegen de werkelijkheid hoeft niet werkelijk te veranderen. Alleen de erkenning dat de dingen zijn, zoals ze zijn is het vruchtbare beginpunt van verandering. En zelfs als verandering niet mogelijk is, is verzoening met de werkelijkheid de enige weg naar vrede. Wie niet kan accepteren wat allang uit zijn of haar leven verdwenen is, leeft met fantomen, met spoken. En hoe onwezenlijk ook, deze fantomen, ze krijgen steeds meer eigen werkelijkheid en zullen van binnenuit je werkelijke levensgeluk wegvreten.

Ach, wat weet ik het allemaal toch goed, als ik er maar even bij stil sta. Maar de enige vraag die er toe doet is of ik ook bereid ben het te oefenen, het te doen. Nou ja, het is vandaag zondag – tijd dus voor eerlijke reflectie. Ik weet in ieder geval waar die vandaag over gaan mag.

Boele Vorige pagina